Zia e bâ ni nzoni na ndo ti .saccharine ti sodium-mbeni oko ti angbene ye ti sarango na sucre artificiel na ndo ti sese kue, so mbeni zo ti gingo nda ti ye so ayeke sara kua na ndo ti aye so alondo na goudron ti charbon awara ni na lege ti mbana na ngu 1879. Na yâ ti angu ngbangbo oko na ndambo so ahon, ye so ayeke mû place ti sucre so ayeke na zero-calorie pëpe so awara lege ti lï na yâ ti gbâ ti abongo ti nyongo ni, a-édulcorant so ayeke na ndo ti table, abongo so a sara na mapa nga même na yâ ti akode ti kaïngo kobela. Me, atâa so a ninga awe, a yeke gi kete wungo ti aye so a zia na yâ ti kobe si asala si azo agi bê ti ala mingi nga asala si azo ti senda-ye asala tënë mingi na ndo ni. Teti ndulu na angu 50, hundango tënë ti hinga wala saccharine ayeke sala si zo awara kobela ti cancer angbâ lakue na li ti azo so ayeke vo ye, azo so ayeke bâ lege ti aye nga na azo so ayeke sala kusala na ndo seni. Tongaso, aye so afa biani nyen? Zia e kangbi popo ti tâ tënë na mbeto, nga na atënë ti pande na biologie moléculaire.
A lingbi ti wara tongo nda ti mbeto ti batango tele ti saccharin na lege ti mbeni gingo nda ti ye so azo ahinga ni mingi-na so azo ahinga ni nzoni pëpe-so a sala ni na tongo nda ti angu 1970. Azo ti gingo nda ti ye amû na asusu ti laboratoire gbâ ti saccharine, so na lege ti tënë ti zo alingbi na nyongo ngbangbo mingi ti soda ti tengo ni lâ oko oko teti angu mingi. Ye so asi afa so akoli, mbilimbili, awara mbeni kota guengo na li ni ti wungo ti a- tumeur ti vessie. Ye so ala wara so asara si azo asara tënë ni mingi na yâ ti ambeti-sango na ndo ti sese kue. Na yâ ti bï oko, saccharin alondo na mbeni ye so ayeke mû maboko na zo ti te kobe so ayeke sara sioni na zo pëpe ti ga mbeni ye so a tene a yeke sara si zo awara cancer. Na kiringo tënë ni, Ndokua ti Amerika so ayeke bâ lege ti kobe na yorö abâ ti kanga lege na ni biani, na gouvernement ti Canada azia biani mbeni ndia ti kanga lege na ni teti kete ngoi. Na nda ni, ndia ti États-Unis ahunda ti tene aye kue so ayeke na saccharine aduti na mbeni mbeti so afa so a fa so ye ti sucré ni ayeke sara si anyama so ayeke sara kua na laboratoire awara cancer. Ti mbeni ngoi ti azo so ayeke vo ye, mbeti ti gbotongo mê so ayeke jaune so aga mbeni ye so afa so zo alingbi ti wara kpale, na azo mingi azia lege ti saccharine ti mû afini yorö tongana aspartame wala sucralose.
Ye oko, senda-ye ayeke luti gi tongaso pëpe. Na ngoi so awagingo nda ti ye ayeke gi nda ti ye mingi na ndo ti asusu, ala komanse ti bâ ambeni ye so ague nde na mba so apika bê mingi. Ngbanga ti nyen gi akoli ngbo si awara a- tumeur, na ngbanga ti nyen awali wala asusu ti koli na ti wali afa mara ti ye tongaso pëpe? Ngbanga ti nyen a-tumor ni asigigi gi na yâ ti akota dose so akpa pëpe aye so azo ayeke te? Ahundango tënë so apusu azo ti sara mbeni fini étude na ndo ti aye so ayeke sara kua na yâ ti angu 1980 ti si na 1990, na akiringo tënë ni achangé biani hingango ye ti e na ndo ti nzoni ti saccharine.
Kota ye so a wara aga mbeni ye so ayeke nde mingi na ndo ti physiologie ti anyama ti ngonda. Na yâ ti ngu ti koli, a yeke wara mbeni mbilimbili protéine so a iri ni alpha-2u-globuline, so ayeke na yâ ti ngu ti zo pëpe-atâa lo yeke koli wala wali wala ngu ti lo ayeke so wa. Tongana saccharine ayeke na yâ ti vessie na wungo ni ayeke mingi mingi, a yeke tingbi na protéine so ti sara si a yeke wara akete kete ye so ayeke tongana cristal. Akete kete cristal so ayeke sala kusala tongana akete kete mbutu so ayeke na pointe, na ala yeke son lakue kete ye so ayeke na yâ ti mur ti vessie ni. Na yâ ti anze mingi so zo ayeke ngbâ lakue ti sara ni, ngonzo so ayeke ngbâ lakue ayeke sara si acellule so ayeke leke tere ti lo akiri aga mingi, so, na yâ ti ambeni ye, na nda ni, a yeke sara si cancer ni akono. Na yâ ti ambeni tënë, cancer so ayeke na yâ ti asusu alondo pëpe na lege ti saccharine so ayeke changé ADN ni mbilimbili-mbeni fä ti mbeni ye so ayeke sara si zo awara cancer na lege ti genotoxique-me a yeke mbeni ye so ayeke sara si zo ayeke na ngonzo na tere ti lo, so alondo na protéine, so ayeke gï gï oko na ndo ti koli ni.
Kota tënë ni ayeke so: ngu ti zo, atâa a yeke ti koli wala ti wali, ayeke na mara ti protéine tongaso pëpe. Tongaso, fufu ti zo alingbi pëpe ti sara si a-cristal so ayeke na yâ ti ngbongboro ni so aga, atâa zo ate saccharine mingi tongana nyen. Lege kue ti biologie so ayeke gue na zo ti wara cancer na yâ ti asusu ayeke gi pëpe na yâ ti mara ti e. So ayeke pëpe mbeni tënë ti lekengo dose wala ti salango extrapolation ti statistique; a yeke mbeni kota kangbi so ayeke na popo ti biochimie. Na peko ti so a fa polele kode so, ye so awandara amä tele na ndo ni ato nda ti gbian mingi.
Na lege ti aye so ayeke gue na li ni so, akota zo ti batango seni na ndo sese kue akiri abâ atënë so ala tene kozoni. Na ngu 2000, Programme National de Toxicologie ti Amerika azia na lege ti ndia saccharine na yâ ti molongo ti aye so alingbi ti sara si zo awara cancer, na lo yeda so asango so alondo na asusu ayeke na lege ni pëpe na ndo ti seni ti zo. Na oko ngoi ni so, Ndokua ti gingo nda ti ye na ndo ti kobela ti cancer (IARC), so kozoni azia na yâ ti groupe ti saccharine tongana “ye so alingbi ti sara si zo awara cancer” (Groupe 2B), akiri azia ni na yâ ti groupe ti “aye so alingbi ti sara si zo awara cancer pëpe” (Groupe 3) risque. Mbeni ndokua ti Europe so ayeke bâ lege ti kobe (EFSA) asara mbeni kota gingo nda ti ye ti lo wani na lo tene polele so aye so ayeke dä afa pëpe so mbeni kamba ayeke na popo ti saccharine na cancer na yâ ti azo. Même Institut national du cancer ti Amerika asigigi na ambeni gingo nda ti ye na ndo ti akobela so ayeke mû ndo na peko ti gbâ ti azo na yâ ti angu mingi, na ala bâ so mbeni kpale ti warango cancer ti vessie ayeke gue na li ni pëpe na popo ti azo so ayeke nyon saccharine tongana a haka ni na azo so ayeke nyon ni pëpe.
Tongaso, na lege ti atënë ti dengo bê so ayeke na ngangu, e lingbi ti duti na kite pëpe: saccharine ayeke pëpe mbeni ye so ayeke sala si zo awara cancer, na a yeke nzoni ti te ni lâ oko oko. Mbeto ti angu 1970 aluti na ndo mbeni faute ti senda-ye so ayeke na lege ni so ngbele ye na ngoi ni so, a leke ni na lege ti anzoni senda-ye. A yeke tongaso si a lingbi toxicologie asala kusala-a yeke mbeni senda-ye so ayeke leke tele ti lo mveni na so ayeke manda ye na lege ti afaute ti lo na so ayeke leke atënë ti nda ni tongana afini ye so afa so ye ni ayeke tâ tënë asigigi.
So ti tene, “safe” aye pëpe ti tene “na nda ni pëpe.” Na yâ ti dunia ti batango kobe, aye kue ayeke na mbeni yanga ti ngu so tongana ahon ndo ni même aye so ayeke sara sioni na zo pëpe ayeke ga sioni. Ti nyon ngu mingi na yâ ti kete ngoi alingbi ti sara si zo awara hyponatrémie so ayeke fâ zo; vitamine A mingi alingbi ti buba yâ ti foie; ingo mingi alingbi ti sara si mênë ti zo ague na li ni juska na mbeni ndo so ayeke sioni mingi. A yeke nga tongaso teti a-édulcorant. Na hingango ye so, abungbi ti bango ndo na ndo ti aye na ndo ti sese kue azia na sese mbeni ye so a lingbi ti te ni lâ oko oko (ADI) teti saccharine-mbeni wungo so a lingbi ti te ni lâ oko oko na yâ ti fini ti zo kue sân ti tene a sara si lo wara kpale ti seni. EFSA azia ADI na 9 mg na kilo oko ti kilo ti zo, na ngoi so Komite ti awasenda-ye ti FAO/OMS na ndo ti akobe so a zia na yâ ti kobe (JECFA), so akodoro mingi so na popo ni a yeke wara Chine ayeda na ndia ti lo, awa ti tene a mû mbeni kete wungo ti 0–5 mg na kilo oko.
Ti zia wungo so na yâ ti mbeni ye so alingbi ti sara kua na ni, bâ mbeni kota zo so ane kilo 60. Na gbe ti ndia ti JECFA so ayeke ngangu mingi, zo so alingbi ti te 300 mg ti saccharine ti sodium lâ oko oko. Mbeni boîte ti cola so ayeke na sucre pëpe so wungo ni ayeke 355 mL ayeke mingi ni pëpe ahon 100 mg ti saccharine (so mingi ni a bungbi ni na ambeni ye ti sucre). So aye ti tene so mo yeke na bezoin ti nyon kamême akete boîte ota so asi singo na mara ti soda tongaso lâ oko oko, sân ti tene mbeni oko azi, gi ti si na ndo ti ngbongboro tënë ti batango tele-na même na ngoi ni so, mo yeke ngbâ ande na yâ ti ADI, mo hon ndo ni pëpe. Ti tâ tënë ni, mingi ti azo so ayeke sala kusala na saccharine ayeke sala ni na kete wungo mingi-paquet oko wala use ti mbeni ye ti nyongo ni so ayeke na ndo ti table na yâ ti café, wala mbeni ye ti nyongo ni ngoi na ngoi ti tengo kobe. Ti nyon mbeni soda so ayeke na zero-calorie fani oko na yâ ti ngu oko ayeke sara sioni na zo pëpe; a yeke, na lege ti andia kue ti senda-ye ti laso, mbeni ye so ayeke kota mingi pëpe na yâ seni ti zo kue.
Na ndo ni, teti azo so ayeke na kobela ti diabète wala azo so ayeke bata kilo ti ala, saccharine ayeke mbeni nzoni ye ti sala si sucre nga na acalorie adë sân ti tene a zia lege ti nyongo ye. Na ngoi so kota wungo ti azo nga na kobela ti metabolism ayeke akpale ti seni na ndo sese kue, salango kusala na lege ni na a-édulcorant so ayeke na kobe pëpe tongana saccharine alingbi biani ti mû maboko ti sala ye alingbi na nzoni kobe. Kota ye ni, legeoko tongana ti aye kue, ayeke ti duti na nzoni bango ndo nga ti soro ye na lege ni-me pëpe ti sara mbeto so aluti na ndo ti ambeni ye so a manda na ndo ti anyama so aga ngbene ye awe.
Na nda ni, mbaï ti saccharin ayeke mbeni ngangu dango bê so senda-ye ayeke gue na li ni, na so mbeni gingo nda ti ye oko-mbilimbili mbeni so andu akota dose na yâ ti anyama-a lingbi a mû ni pëpe tongana ndangba tënë na ndo batango tele ti azo. Laso, na peko ti angu mingi ti gingo nda ti ye ngangu, e hinga so saccharine ayeke pëpe mbeni ye so ayeke sara si azo awara cancer. Lo yeke na kpale ti cancer ti vessie-andu gi akoli-ngbo ndali ti mbeni protéine so e yeke gi na ni pëpe. Tongaso, na ngoi so mo yeke yôro maboko ti mo ti nyon mbeni cola ti tengo ni wala ti tuku mbeni ye ti nyongo ni na yâ ti thé ti mo, mo lingbi ti sara ni na confiance, na hingango so a bâ aye so afa so ye ni ayeke tâ tënë nzoni awe nga so ngbanga ni ayeke polele: saccharine, tongana a sara kua na ni na yâ ti akatikati so a fa, ayeke nzoni. Na so ayeke gi pëpe atënë ti ngia-a yeke senda-ye.